• برای اطلاع از آخرین شرایط سفر با توجه به شیوع کرونا به قسمت قوانین و مقررات مراجعه نمایید.
  • حمام وکیل شیراز

    حمام وکیل شیراز

    حمام وکیل درشیراز جزء یکی از جاذبه های گردشگری محسوب می شود این مکان که به عنوان فهرست ملی ایران ثبت شده متعلق به دوره زندیه می باشد .امروزه حمام وکیل به موزه مردم شناسی تبدیل شده که به هنگام ورود به این مکان افراد با آداب و رسوم و فرهنگ مردم قدیم شیراز آشنا می شوند . افراد علاوه بر تماشای مجسمه ها با لباس سنتی از شنیدن آهنگ محلی دلنواز نیز لذت خواهند برد .

    در قدیم حمام ها علاوه بر مکان شست و شو برای دورهمی و مراسمات مختلف مانند مراسم حنابندان ،حمام چله نوزاد،استراحت ، نیز مورد استقبال قرار می گرفته است . به همین دلیل معماران تلاش می کردند تا حمام ها را به گونه ای طراحی کنند تا بتوان در آنجا دور همی برگزار کرد.

    حمام وکیل در اواسط دهه 1760میلادی به دستور کریم خان زند ساخته شده این حمام دویست و شصت سال عمر دارد که معماران در آن زمان با طراحی پیشرفته ساخته اند . حمام وکیل  در غرب مسجد وکیل و بازار وکیل  ساخته شده است .

    حمام وکیل شیراز در پیچ‌وخم تاریخ

    کریم‌خان زند در  سال‌های 1172 تا 1193 هجری قمری در شهر شیراز حکومت داشته است .کریم خان زند در این سال ها بناهای بسیار زیادی را ساخته  است از جمله ارگ ، کاروانسرا ، حمام ، بازار ، مسجد و آب انبار و … نام برد.در میان این بناها  حمام وکیل یکی از  زیباترین مکان  ساخته شده توسط کریم‌خان است که نقش‌ونگارهای بی نظیر آن از منحصربه‌فردترین جاهای دیدنی شیرازاست . کریم‌خان زند سال 1187 دستور ساخت این حمام داده است .

    مساحت حمام وکیل  حدود 14000 مترمربع است . در گذشته معماران و هنرمندان زیادی از سراسر ایران به شیراز آمدند تا نقش‌ونگارهای بسیار بی نظیر و دیدنی را روی دیوارهای حمام پیاده نمایند . ناگفته نماند  پادشاهان بعد  از کریم‌خان نیز تغییراتی روی ساختار حمام وکیل شیراز ایجاد نموده اند تا جلوه زیباتری به آن ببخشند، برای مثال در دوران قاجار تزیینات داخل این بنا مرمت و بازسازی  شده  و بیشتر آثار به‌یاد مانده در آن مربوط ‌به این دوره می باشد .

    تا اواخر دوران پهلوی دوم این حمام به چند بخش شده که یک بخش آن حمام نمره و بخش دیگری به زور خانه تبدیل بوده  است.  سال 1351 شکاف‌هایی روی سقف این بنا ایجاده شده که توسط  اداره باستان‌شناسی آن زمان مرمت و بازسازی شده است . پس از انقلاب اسلام هم از این مکان به‌عنوان رستوران و سفره‌خانه استفاده می‌شد که آسیب‌های زیادی را برای ساختمان حمام وکیل شیراز دربر داشت و همین موضوع باعث شد که مسئولان کاربری آن را به موزه تغییر دهند.

    حمام وکیل شیراز
    حمام وکیل شیراز

    بخش‌های مختلف حمام وکیل

    حمام وکیل دارای بخش های مختلفی از جمله ورودی و سربینه و گرم خانه شامل می شود در ادامه با این بخش ها آشنا می شویم

    ورودی: تدبیری برای جلوگیری از ورود سرما و خروج گرما

    یکی از نکات مهم در حمام گرم بودن فضای آن می باشد تا افراد به راحتی در آن نظافت انجام دهند . همچنین از سرماخوردگی جلوگیری شود . در حمام‌های امروزی وسایل گرمایشی تعبیه شده است . اما در گذشته اصول هوشمندانه معماری برای حل این مساله استفاده می‌کردند.

    در حمام وکیل، ورودی کوچک است تا تبادل هوا به حداقل برسد. این ورودی با شیبی ملایم به بخشی می‌رسد که پایین تر از سطح زمین قرار گرفته است . پس از آن راهرویی مراجعان را به سمت رختکن هدایت می نماید  که ورودی آن به صورت زاویه‌دار طراحی شده و این طراحی نشان از تدبیر معماران برای جلوگیری از تبادل هوا بین فضای حمام و بیرون از آن است .

    ورودی حمام وکیل در ابتدا ساده بوده است ؛ اما در دوران قاجار به کاشی‌کاری تبدیل شده . اولین جایی که در حمام به آن قدم می‌گذارید هشتی نام دارد . فضایی سرپوشیده بین کوچه و فضای داخلی بنا که در معماری سنتی رابط بین بیرون و درون ساختمان محسوب می‌شود. هشتی این حمام نیز در ابتدا وجود نداشته و آن را در دوره پهلوی ساخته اند . سقف این هشتی مزین به گچ‌کاری برجسته و بسیار زیبا می باشد .

    سربینه یا رختکن

    در حمام وکیل سربینه وسیع‌ترین فضای حمام محسوب می شود  و قاعده آن هشت ضلعی منتظم است. در بخش میانی سربینه حوضی هشت ضلعی دیده می شود که جلوه آن بسیار زیاد است  . طاق رسمی‌بندی زیبا و وسیعی نیز در این بخش وجود دارد. این طاق بر هشت ستون سنگی حجاری شده قرار دارد و بخش میانی سربینه راپوشش می دهد.

    به طور کلی ستون‌های به کار رفته در این حمام، از جنس سنگ گندمک گوگرددار است . بر روی آن‌ها مقرنس‌های کم‌عمق و برجسته کار شده است. در پیرامون سربینه سکوهایی تعبیه شده‌اند که طاق‌های رسمی‌بندی بر فراز آنهابه چشم می خورد. چهار حوض کوچک در چهار سکوی رو به روی هم در سربینه مشاهده می‌شود. در جلوی هر یک از این حوض‌ها، پلکانی قرار گرفته است .

    مراجعان قبل از رسیدن به سکوها و معمولا بعد از شست و شو، پاها را در حوض قرار می دادند. چرا که در دین اسلام مستحب است بعد از حمام کردن پاهایتان را در آب سرد بگذارید واز حمام خارج شوید .

    در پایین ستون‌ها و زیر سکوهای سنگی، کفش‌کن تعبیه شده که فضایی برای قرار دادن کفش‌ ها می باشد . کفش کن‌ها از سنگ ساخته شده‌اند و دارای تزئینات ساده ای می باشند .

    فضای سربینه ‌اندکی پایین‌تر از سطح زمین قرار دارد . چرا که مردم در آن زمان معتقد بودند هر چه به عمق نزدیک‌ تر شوند بهتر به آب دسترسی خواهند داشت .

    مراجعان حمام بعد از ورود به سربینه بر اساس پایگاه و منزلت اجتماعی خود به سکویی خاص می‌رفتند. یعنی علما و تجار، افراد حکومتی و افراد دیگر جامعه فضای مخصوص به خود را داشتند. دیوارها و طاق‌ها و تویزه‌های سربینه مزین به آهک بری‌های دوران زندیه می باشند. نقوش ظریف گیاهی بر روی آنها مشاهده می شود . در دوره قاجار این تزئینات را با نقوش دیگری پوشش داده اند که در مرمت‌های اخیر معماران موفق شده‌اند تزئینات اولیه را از زیر نقوش جدید بیرون آورده و به نمایش بگذارند.

    در کنار تزئینات دوره زندیه، نقوش مربوط به دوره قاجار نیزدیده می شود . صحنه‌هایی از داستان‌های قربانی شدن اسماعیل به دست حضرت ابراهیم؛ معراج پیامبر (ص)؛ یوسف و برادرانش؛ سلطان سنجر و پیرزن؛ شیرین و فرهاد؛ بیژن و منیژه؛ چهره امام علی (ع) و…

    در این تزئین‌ها نقش‌های افسانه‌ای و داستانی در کنار نقوش گیاهی هندسی و چهره‌ها قرار گرفته‌اند. همگی این نقش‌ها از مذهب، رویاها، سنت‌ها و علایق مردم این دیار نشأت گرفته است .

    روشنایی این بخش و سایر قسمت‌های حمام نیز از هورنور یا جام‌خانه‌هایی تامین می‌شود که در سقف وجود دارند. جام‌خانه نوعى پنجره می باشد  که بر فراز پوشش‌هاى گنبدى شکل تعبیه می‌کردند تا نور را به صورت طبیعی تامین نمایند .

    اینجا بخوانید : باغ ارم شیراز

    گرم‌خانه

    گرم‌خانه در واقع فضای اصلی شست و شو میباشد . این فضا در حمام وکیل قاعده‌ای مربع دارد و کوچکتر از فضای سربینه است . چهار ستون سنگی در بخش میانی این فضا قرار دارد و طاق رسمی‌بندی زیبایی بر فراز آنها استوار شده است. دو فضای غرفه مانند عمیق در دو سوی گرم‌خانه وجود دارد. هر یک از طاقی رسمی‌بندی برخوردارند و حوضی در میانشان مشاهده می‌شود.

    کف گرم‌خانه از  سنگ‌فرش پوشیده شده که  در زیر این سنگ‌فرش، دالان‌های باریکی قرار گرفته  که با به جریان انداختن هوای گرم و بخار آب در آن، کف حمام را گرم می‌کردند. در ضلع شمالی گرم‌خانه، سه خزینه تعبیه شده است: خزینه مربع شکل میانی برای آب گرم بود و دو خزینه طرفین آن برای آب سرد و ولرم. از دو دیگ بزرگ برای گرم کردن آب خزینه در حمام استفاده می‌شده است.

    در دو طرف محوطه گرم‌خانه، دو شاه نشین وجود دارد  و در دو طرف خزینه نیز دو حاکم‌نشین ساخته شده که در وسط هر یک حوضی از سنگ مرمر قرار داشته است. یکی از قسمت‌هایی که در دوران پهلوی به حمام نمره تبدیل شد شاه‌نشین سمت راست گرم‌خانه بود که امروزه دیگر اثری از حوض سنگی میان آن دیده نمی‌شود.

    حمام وکیل شیراز
    حمام وکیل شیراز

    فضاهای خدماتی

    در پشت خزینه‌ها انبار سوخت وجود دارد . در دو سوی بخش خزینه‌ها، دو شاه‌نشین با قاعده مستطیل شکل قرار دارد . در سوی شمال شرقی و خارج از حمام، گاورو قرار دارد. گاورو مسیری شیبدار در کنار چاه آب بود که در آن از نیروی گاو برای کشیدن آب از چاه استفاده می‌کردند.

    در گذشته در سمت راست ورودی هشتی دوم بخشی وجود داشته که دارای دیواری ضخیم، قطور و توپر بوده است. در بالای این بخش و بر روی بام حوض آبی تعبیه کرده بودند تا آب حمام در ابتدا به آن وارد شود.

    پس از تبدیل سربینه به زورخانه در دوران پهلوی این دیوار را برداشتند. سپس راهی به خیابان طالقانی باز کردند که به ورودی حمام تبدیل شد. این در امروزه مسدود شده است.

    تأمین آب این حمام از طریق چاهی در ضلع غربی صورت می‌گرفت که نوعی گاوچاه بود و با گاو از آن آب می‌کشیدند. در زیر خزینه آب گرم تون حمام ایجاد شده است.

    تون، مجموعه راهرو، اتاقک و ظرفی مسی در کف و زیر خزینه قرار دارد  که به آن گلخن، تیون یا پاتیون معروف است . در کف و مرکز خزینه ظرفی مسی به شکل گودالی کوچک وجود دارد .

    در زیر این ظرف اتاقکی است که از طریق راهرویی به بیرون از حمام راه دارد . شخصی به اسم “تون تاب” در فواصل زمانی منظم هیزم و بوته‌ها را در تون می‌افروخت تا آب داخل خزینه گرم بماند.

    دود و دم سوختن تون ابتدا از گربه‌روهای کف حمام می‌گذشت. گربه‌روها سوراخ‌های هواکش زیر کف گرم‌خانه نام دارند  که دالان‌های مختلفی دارند.

    دود و آتش پس از عبور از آنها از طریق دودکش خارج می‌شدند. گربه‌روها نقش رادیاتور را در فضای حمام دارند و عبور دادن دود تون از گربه‌روها کف حمام را گرم می‌کرد.

    حمام وکیل یکی از جاهای دیدنی شیراز به حساب می‌آید که اثری تاریخی متعلق به دوره زندیه است و با شماره ۹۱۷ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد. این حمام که با نمونه‌های بی‌بدیل آهک‌بری و نگارگری چشم‌ها را به خود خیره می‌کند، امروزه به‌ موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است و با ورود به آن می‌توانید از آداب و رسوم، نحوه پوشش و فرهنگ مردم کهن شیراز بیشتر بدانید.

     

    در گذشته حمام‌ وکیل صرفا مکانی برای شست‌و‌شوی نبود و برای دورهمی‌ها و مراسم مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ موضوعی که به کمک مجسمه‌های جالب به زیبایی احیا شده است. علاوه بر تماشای مجسمه‌های متعدد با لباس‌های سنتی، از شنیدن آهنگ‌های گوش‌نواز محلی در این حمام لذت خواهید برد. در ادامه می‌توانید با این جاذبه تاریخی بیشتر آشنا شوید.

    0 0 رای ها
    امتیازدهی به مقاله
    اشتراک در
    اطلاع از
    guest
    0 نظرات
    بازخورد (Feedback) های اینلاین
    مشاهده همه دیدگاه ها